DE BIRKENSTOCK-KRONIEK

De oorsprong van de schoenmakersdynastie gaat terug tot 1774, het jaar waarin Johannes Birkenstock voor het eerst wordt genoemd in een archiefdocument van een kerk – hij was toen al schoenmaker. Later werd hij zelfs een ‘meesterschoenmaker’.

De gebroeders Birkenstock leefden het eenvoudige leven van ambachtslieden op het platteland. Als schoenmakers verzorgden ze het hele proces van begin tot eind: leer produceren, het aan de leest aanpassen en de binnen- en buitenzool bevestigen. De mensen die op het Duitse platteland woonden, waren vaak arm en konden zich maar een enkel paar schoenen kopen. Daarom moest dit schoeisel functioneel en robuust zijn. Dit ene paar schoenen werd dan jarenlang steeds weer door de plaatselijke schoenmaker gerepareerd. In armere streken werden schoenen zelfs van generatie op generatie doorgegeven. Het feit dat de dichter Johann Wolfgang von Goethe in 1776 een gedicht over een schoenmaker schreef – ‘Hans Sachsens Poetische Sendung’ spreekt boekdelen over de eerbied voor het schoenmakersambacht in die tijd.

Aan het begin van de twintigste eeuw veranderde het alledaagse leven in Duitsland in snel tempo. Stoommachines, spoorwegen en elektriciteit hadden in een groot deel van Europa al hun intrede gedaan en nu werden diverse ambachten geïndustrialiseerd. Tegelijkertijd zorgde de opkomende middenklasse voor een groeiende vraag naar consumptiegoederen. Nieuwe fabrieken werden gebouwd om aan de vraag te kunnen voldoen, waardoor veel ambachtslieden aan de kant werden gezet. Nu schoenen niet meer met de hand werden gemaakt, degradeerden veel van deze vakmensen tot schoenlappers. Hun enige taak was het repareren van in de fabriek gemaakte schoenen. Konrad Birkenstock behoorde tot de schoenmakers die waarde bleven hechten aan de kwaliteit van het ambacht en zich op orthopedie gingen toeleggen.

Konrad Birkenstock (geb. 1873), achterkleinzoon van Johann Adam Birkenstock (geb. 1754), zorgde als eerste voor een echte doorbraak binnen het schoenmakersvak. In 1896 begon Konrad een schoenmakerswerkplaats in Frankfurt – een stad niet ver van Langen-Bergheim, waar de familie oorspronkelijk vandaan kwam. Hier bevond zich in die tijd het centrum van het schoenmakersvak. Konrad omarmde de zogenaamde ‘schoenhervormingsbeweging’ en bracht die ideeën in de praktijk. Net als andere jonge schoenmakers begon hij anatomisch gevormde leesten te ontwerpen. Deze waren – en zijn nog steeds – essentieel voor het maken van schoenen. De leesten bepalen de maat en vorm van het eindproduct. In 1897 ontwierp Konrad Birkenstock een volledig anatomisch gevormde schoenleest – zelfs de onderkant was voorgevormd. Kenmerken van deze innovatie waren de afgeronde hiel, de buigzame zool en het onderscheid tussen links en rechts.

Rond de eeuwwisseling was er een groeiende beweging die veel aandacht had voor de natuur. De schoenhervormingsbeweging maakte deel uit van deze bredere trend en ging dus kijken naar de voeten in hun natuurlijke vorm. Konrad Birkenstock dacht steeds meer na over hoe de voet perfect kon ‘afrollen’ in de schoenen van die tijd. In 1902 leidden zijn experimenten tot de productie van de eerste anatomisch gevormd binnenzool. Dit was de perfecte tegenhanger van de anatomisch gevormde schoenleest. Uit de combinatie van deze beide elementen ontwikkelde Konrad Birkenstock de ‘gezondheidsschoen’. Tot dan toe waren inlegzolen om beschadigde voeten te genezen van metaal. Men ging er namelijk van uit dat de voet alleen kon genezen of gestabiliseerd kon worden door hem te fixeren. Volgens Konrad waren inlegzolen echter niet alleen bedoeld om beschadigde voeten te genezen of om voetkwalen te verlichten. Inlegzolen waren volgens hem essentieel voor de algemene gezondheid van de voet. De uitdaging was – en blijft – om de ondersteunende functie in stand te houden en tegelijkertijd de binnenzool c.q. inlegzolen flexibel vorm te geven, om een natuurlijke manier van lopen mogelijk te maken. Konrad experimenteerde meer dan tien jaar met diverse materialen. In 1913 kwam hij uit op een binnenzool gemaakt van een materiaalmix (waaronder kurk). Hij gaf twee versies van deze flexibele binnenzolen de naam ‘Fußbett’ (voetbed).

In 1925 liet hij het handelsmerk ‘Fußbett’ (voetbed) voor zijn bedrijf, de Konrad Birkenstock GmbH, registreren.

In 1915 moest Konrad Birkenstock door financiële problemen van Frankfurt naar Friedberg verhuizen. Desondanks werden zijn flexibele binnenzolen in de jaren 1920 een succes. Omdat hij ervan overtuigd was dat zijn voetbedden een uitstekende oplossing tegen voetpijn en loopproblemen waren, was hij vastbesloten om ze verder te verspreiden. Hij begon met het geven van technische lezingen aan collega-schoenmakers in Duitsland, Zwitserland en Oostenrijk over de voordelen van het ‘Birkenstock-systeem’ – schoenen gemaakt op zijn anatomisch gevormde leest en voorzien van een flexibele binnenzool.

In deze experimentele en verkennende beginjaren werden zijn ideeën nog lang niet breed geaccepteerd. Desondanks begon hij in de jaren 1920 voor het eerst met de fabrieksproductie van inlegzolen op grote schaal.

Konrad werd op zijn Europese reizen vergezeld door zijn zoon Carl. Carl liet zich aansteken door zijn vaders passie voor de functionaliteit van schoeisel. Later, toen Carl samen met zijn broers zijn eigen bedrijf begon, verkocht hij uitsluitend aan klanten die een verplichte cursus hadden gevolgd. Carl leerde aan schoenmakers en schoenverkopers hoe ze het Birkenstock-systeem konden toepassen. Ze leerden welke inlegzolen aan welke klanten moesten worden aangeboden. Het was van cruciaal belang dat het Birkenstock-systeem in ieder afzonderlijk geval correct zou worden toegepast.

Carl Birkenstock nam de ideeën van zijn vader over en werkte ze verder uit. In 1936 vroeg hij patent aan op de ‘ideale schoen’, handgemaakt en gebaseerd op het idee van ‘naturgewolltes Gehen’ (lopen zoals de natuur het heeft bedoeld). Maar een massaproductie van deze schoen, die geen enkel compromis toeliet, bleek niet mogelijk. Carl was van plan om per schoenmaat negen verschillende schoenvormen op de markt te brengen om een maximale aanpassing mogelijk te maken. Met dit concept kon hij echter noch in de industrie noch in de detailhandel een voet aan de grond krijgen.

In 1954 besloot Carls zoon Karl om voor het familiebedrijf te gaan werken. Hij deed vol overgave onderzoek naar nieuwe technologieën en materialen. Karl nam de ideeën over voetgezondheid en het ‘naturgewollte Gehen’ over van zijn voorvaderen. Hij vond echter een oplossing die precies de andere kant opging. Karl kwam op het idee een gestandaardiseerde binnenzool te ontwikkelen, gebaseerd op het gemiddelde van alle voeten die hij had opgemeten. Voor zijn gestandaardiseerde, geïntegreerde binnenzool gebruikte hij de naam ‘Fußbett’ (voetbed), dientengevolge noemde hij het nieuwe product de ‘BIRKENSTOCK-Fußbett Sandale’ (originele Birkenstock-voetbed-slipper). En terwijl daarnaast nog steeds een inlegzool onder de naam ‘Blauw Voetbed’ werd verkocht, was dit het moment waarop het befaamde kurk-latex voetbed, zoals wij het vandaag kennen, ontstond.

Karl was geïnspireerd door de tijdgeest, net als zijn familie voor hem. In dit geval was het de impact van het brutalisme in de moderne architectuur. In 1963 bracht BIRKENSTOCK de originele Birkenstock-voetbed-slipper op de markt. Dit was een product waarvan de structuur en samenstelling zichtbaar waren en een integraal onderdeel van het ontwerp vormden – net als in het brutalisme. De basis van de slipper was een gestandaardiseerd, flexibel kurk-latex voetbed, voorzien van een eenvoudige, verstelbare riem. Karl Birkenstock was zijn tijd ver vooruit. Terwijl de schoenmode in de jaren 60 werd beïnvloed door de Italiaanse naaldhak, werd de avant-gardistische moderniteit van Karls slipper door de mainstream niet geaccepteerd. In 1963 werd de slipper op de schoenenvakbeurs van Düsseldorf gelanceerd, maar het werd een flop. De weg naar succes zou duidelijk niet via de modebranche gaan – hoewel Karl zijn slipper als modern en chic omschreef – maar wel via de bekendheid die al binnen de gezondheidszorg bestond.

Karl Birkenstock maakte van artsen zijn partners bij het vergroten van de bekendheid van de schoen. Hij ontwikkelde een brochure waarin hij de functionaliteit van de slipper in detail toelichtte. Hij werd al snel overspoeld met aanvragen van zorgmedewerkers. En dit was nog maar het begin. Door het snel veranderende twintigste eeuwse leven hadden mensen meer vrije tijd, die ze voor een groot deel thuis doorbrachten. Aangezien comfort voor schoenen thuis belangrijker is dan stijl, was BIRKENSTOCK voor veel mensen een logische keuze.

De originele Birkenstock-voetbed-slippers werden ook door aanhangers van verschillende subculturen opgepikt. Zij brachten hun onconventionele houding tot uitdrukking door een slipper te dragen die met alle conventies brak en een statement tegen het establishment was. Eerst werd het model alleen met productnummers aangeduid, lopend van 410 tot 431, maar in 1979 kreeg de slipper de naam Madrid. Trouw aan de principes van het bedrijf was het volledig van natuurlijke materialen gemaakt. Het unieke en avant-gardistische design is sindsdien niet veranderd.

EEN NIEUW GESLOTEN MODEL: ZÜRICH
1964

Nu was Karl Birkenstock pas goed op dreef. Met zijn creatieve geest ontwierp hij in de daaropvolgende jaren nog meer baanbrekende modellen. In de herfst van 1964, tijdens de voet- en schoenenbeurs in Hamburg, introduceerde hij een nieuw gesloten model’, later bekend als de ‘Zürich’. Bij het design bleef Karl trouw aan het brutalisme. Opnieuw ging hij voor een duidelijk profiel, waarbij de constructie zichtbaar bleef. Deze sandaal had een breed bovenwerk en voor buitenshuis was er een leren versie en een van wol om thuis als pantoffel te dragen. De Madrid was met z’n enkele riem geen alledaagse schoen. Het was in die tijd niet gebruikelijk om sandalen te dragen, zeker niet voor mannen. Vandaar dat de Zürich volgens hetzelfde principe als de Madrid ontworpen was, maar wel de voet bedekte. Functioneel gezien werd de Zürich populair onder oudere mensen, professionals en chauffeurs, die allemaal profijt hadden van de grotere bedekking en de steun en grip van het bredere bovenwerk. Beide modellen werden ondertussen niet alleen omarmd door leden van alternatieve en protestbewegingen, maar ook door het grote publiek, dat inmiddels gewend was geraakt aan het idee van gezondheidsbevorderend schoeisel. Het designconcept dat brak met alle conventies, bewoog zich nu stap voor stap richting de mainstream.

DE ARIZONA-SANDAAL MET TWEE RIEMEN
1973

November 1973 was een hoogtepunt in de geschiedenis van BIRKENSTOCK met de lancering van de Arizona. Het ontwerp van de Arizona was gebaseerd op de Zürich. Karl ‘opende’ het design, maar liet het model verder hetzelfde en volgde zijn strenge designregels. Oorspronkelijk werd de Arizona gemaakt met een 'sportief' bovenwerk van synthetisch materiaal in combinatie met echt leer, verkrijgbaar in zwart of wit. In de vier decennia daarna kwamen honderden variaties op het design, waarvan er miljoenen paren werden verkocht. Hierdoor werd dit iconische model de bestseller van BIRKENSTOCK. Tegenwoordig is de Arizona de BIRKENSTOCK-sandaal pur sang. Bekende modemagazines gaven er aandacht aan en een hele reeks internationale en intergenerationele beroemdheden heeft de Arizona gedragen. Fans zijn bijvoorbeeld Apple-oprichter Steve Jobs - in de jaren 1970 een early adopter - Leonardo DiCaprio, Julia Roberts, Charlize Theron, Tracee Ellis Ross, Jeon Jungkook, Gigi Hadid en Kaia Gerber.

DE CLOG VAN KURK: BOSTON
1976

In de jaren zeventig begon BIRKENSTOCK met de ontwikkeling van een clog van kurk. In plaats van zwaar en stijf - zoals veel van de vergelijkbare houten modellen in die tijd - was de Boston licht en soepel. In 1976 lag de Boston in de winkel. Verkrijgbaar in diverse kleuren en materialen werd ook dit minimalistische model met gesloten teen favoriet voor binnen en buiten, voor werk en vrije tijd. De Boston heeft veel loyale fans vanwege de voor BIRKENSTOCK zo karakteristieke functionaliteit, gecombineerd met trendy designs - inclusief de nieuwere Big Buckle en varianten van lamsvel. Beroemde dragers zijn onder andere Whoopi Goldberg, Sienna Miller, Keira Knightley, Robert Pattinson, Kanye West en Jason Momoa.

DE TEENSANDAAL: GIZEH
1983

Je kunt niet zeggen dat de creaties van Karl Birkenstock de mainstream mode volgden – het aanbieden van verschillende kleurstellingen kwam het dichtst bij denken over stijl. Hij heeft het iconische en basic design van zijn sandalen nooit aan modetrends aangepast. Maar toen teensandalen alomtegenwoordig werden, zag Karl uiteindelijk in dat hij met een nieuw ontwerp weer iets heel bijzonders kon creëren. De gangbare vorm past niet bij het onmisbare BIRKENSTOCK-voetbed, zodat Karl een versie creëerde die daar wel bij paste. Na drie jaar nauwgezet werken perfectioneerde hij uiteindelijk de eerste lijn designgedreven teensandalen van het bedrijf. De ‘Gizeh’ was een doorslaand succes en maakt nog steeds deel uit van de kernlijn. In de loop der jaren hebben Julianne Moore, Heidi Klum, Anne Hathaway en Ashley Olsens dit chique model gedragen.

Door de sterke nadruk op voetgezondheid betrad BIRKENSTOCK de modewereld op geheel eigen wijze. Functionaliteit werd weliswaar met schoonheid gecombineerd, maar nooit ten gunste van mainstream modetrends. Tijdens de economische opleving van de jaren tachtig en negentig verkocht BIRKENSTOCK zijn producten weliswaar over de hele wereld, maar nog steeds grotendeels aan de gezondheidssector en milieubewuste kringen. Toen gebeurde er echter iets verrassends. In 1985 nam fotograaf Kim Knott voor de Britse Elle de modellen Arizona en Boston op in een avant-gardistische fotoshoot met Japanse invloeden. In juli 1990 poseerde Kate Moss, toen zestien, voor fotograaf Corrine Day met de Palermo en Rio Birkenstocks voor een coverstory in het maandblad The Face. Negentig jaar na de uitvinding van de orthopedische leest, verschenen de BIRKENSTOCK-producten plotseling op de rode loper en op landingsbanen.

De modewereld toonde nu serieus interesse in BIRKENSTOCK, wat het merk definitief op de kaart zette. Ondanks al deze plotselinge bewondering bleef BIRKENSTOCK trouw aan zijn principes: de vorm en het voetbed bleven hetzelfde. Alleen het bovenwerk was nu beschikbaar in diverse kleuren en materialen, waarbij BIRKENSTOCK nu ook anderen uitnodigde om hierbij een rol te spelen.

Marc Jacob was de eerst modeontwerper die deze taak op zich nam. In 1993 gaf hij de iconische Arizona een nieuwe jasje als onderdeel van zijn uitbundige ‘Grunge-voorjaarscollectie voor Perry Ellis. Deze premieversies, gemaakt van natuurlijk leer, zijde en suède, werden afgewerkt met een gesp afgezet met strassteentjes. De limited-edition Arizona was exclusief verkrijgbaar bij Bergdorf Goodman in New York - een hemelsbreed verschil met het kleine dorpje Langen-Bergheim waar het allemaal begon.

Vroeg in het nieuwe millennium verstevigde BIRKENSTOCK zijn relatie met de mode door het Duitse supermodel Heidi Klum uit te nodigen drie iconische BIRKENSTOCK-designs opnieuw te interpreteren. Als onderdeel van de Glamour Collection’ ondergingen de Arizona, Madrid en Amsterdam een rebelse, op bikers geïnspireerde make-over. Na dit succes werkten BIRKENSTOCK en Heidi Klum opnieuw samen voor de ‘Africa Collection’, de ‘Third Collection’ en de ‘Graffiti Collection’.

De modewereld had nu definitief de hoge hak ingeruild voor het ondersteunende voetbed - het bewijs dat stijl ook functioneel kan zijn. Aangemoedigd door het succes van de eerdere samenwerking, begon BIRKENSTOCK te werken met een reeks beroemde designers, waaronder Rick Owens (2018, 2019, 2021), Maison Valentino (2019 en 2020), Jil Sander (2021) en de studenten van de legendarische Londense modeacademie, Central Saint Martins (2021).

Tegelijkertijd zette BIRKENSTOCK een andere familietraditie voort: live-events (hoewel die glamoureuzer waren dan de trainingen en cursussen van Konrad en Carl Birkenstock aan het begin van de twintigste eeuw). In 2017 startte in Berlijn de samenwerking met de Duitse high-end retailer Andreas Murkudis in een mobiele ‘BIRKENSTOCK-box’ - ontworpen door een architect. Andere doken op in Barneys New York en in het Milanese 10 Corso Como.

Tegen het einde van de jaren 10 rebelleerden steeds meer modeontwerpers tegen stereoptypen en verlegden ze daarbij de grenzen van schoonheid en stijl - net zoals Carl Birkenstock dat deed met zijn oorspronkelijke idee van de ‘ideale schoen’ en de onverschillige houding die de Madrid-sandaal had ten opzichte van het mode-ideaal van de jaren zestig. Fashion en functioneel schoeisel gingen nu meer dan ooit hand in hand. Dit bleek ook uit de opening van BIRKENSTOCK 1774, BIRKENSTOCK’s creatieve studio die zich richt op samenwerking met gevestigde en beginnende ontwerpers. BIRKENSTOCK was nu een belangrijke speler in de mondiale modehoofdstad.

Tegen het einde van de jaren 1980 stond de Birkenstock-familie al ruim 200 jaar in de Duitse schoenmakerstraditie. Hoewel veel andere bedrijven in de jaren zeventig hun productie naar elders verplaatsten - op zoek naar lagere arbeidskosten - wist BIRKENSTOCK deze trend te weerstaan. Tegen het einde van de twintigste eeuw werden de inlegzolen en voetbedden in een fabriek gemaakt, terwijl een team van ervaren werknemers het handwerk uitvoerde. Het eindproduct werd vanuit Frankfurt over de hele wereld verscheept. De vraag bleef stijgen, zodat BIRKENSTOCK zijn capaciteit moest uitbreiden. De vroege jaren negentig vormde het begin van een nieuw tijdperk in Duitsland: de Berlijnse muur en het Oostblok vielen. Het was reden voor een feestje. In het herenigde Duitsland werden veel fabrikanten aangemoedigd hun activiteiten naar de oostelijke deelstaten uit te breiden, in een poging om daar meer banen te creëren. Trouw aan het commitment om de productie van alle sandalen in Duitsland te houden, zette BIRKENSTOCK enthousiast locaties op in de oostelijke deelstaat Saksen. Op 1 juli 1991 opende de eerste locatie zijn poorten in Bernstadt, waar aan het bovenwerk van de sandalen werd gewerkt. Daarna nam het merk een weverij over in Schönbach en maakte die geschikt voor de productie van het kurk-latex voetbed en de BIRKI-sandaallijn. De assemblage van het voorgevormde clog-bovenwerk en het bevestigen van de riemen, gespen en klinknagels werd in 1993 verplaatst naar Seifhennersdorf. In 2009 werd tenslotte in Görlitz een moderne fabriek opgezet voor de productie van het kurk-latex voetbed. De twee belangrijkste criteria bij het kiezen van een nieuwe locatie waren altijd de nabijheid van natuur en trouw blijven aan de Duitse roots van het merk. Het idee om elders laagbetaalde werknemers uit te buiten, gaat in tegen de waarden van BIRKENSTOCK. Bij de ontwikkeling van het bedrijf staan klanten en hun ethische waarden altijd centraal.

In de jaren 2010 - en voor het eerst in de geschiedenis van BIRKENSTOCK - gaf de Birkenstock-familie de dagelijkse leiding uit handen. Markus Bensberg en Oliver Reichert, twee zeer ervaren managers, namen de leiding over - en zo werd de BIRKENSTOCK Group opgericht. Deze nieuwe manier van werken leidde tot een ongekende groei van de verkoop en een toenemende relevantie van het merk. Na een uiterst succesvol 2021 trok mede-CEO Markus Bensberg zich terug uit het management en de dagelijkse leiding, zodat Oliver Reichert als enige CEO aan het hoofd van het bedrijf kwam te staan.

Hoewel evolutie onvermijdbaar is, blijven sommige dingen altijd hetzelfde. Het voetbed, Konrad Birkenstock’s revolutionaire uitvinding van 1902, is nog steeds een van de pijlers van de BIRKENSTOCK-filosofie ‘naturgewolltes gehen’ (lopen zoals de natuur het bedoeld heeft). Met de introductie van slaapsystemen en gecertificeerde natuurlijke cosmetica blijft BIRKENSTOCK dit principe vanuit een holistische blik ontwikkelen. De BIRKENSTOCK-slaapsystemen zijn een doorontwikkeling van het anatomisch gevormde voetbed tot een anatomisch gevormd bed. Net als het voetbed, passen BIRKENSTOCK-slaapsystemen zich aan de vorm van het lichaam aan om zo optimale ondersteuning te geven. Ook de BIRKENSTOCK NATURAL SKIN CARE, de collectie gecertificeerde natuurlijke cosmetica, richt zich op de algemene gezondheid. Deze natuurlijke cosmetica zijn ook ‘made in Germany’ en volledig vrij van chemicaliën. In hun samenstelling komen we een oude bekende tegen: natuurlijk kurk, dat het BIRKENSTOCK-voetbed zijn elasticiteit geeft. Het is een van de belangrijkste actieve ingrediënten van deze cosmetica.

Terwijl het bedrijf over de hele linie de productie opvoert om aan de toenemende vraag te voldoen, heeft het zijn commitment vernieuwd om in Duitsland te blijven produceren. De bouw van een nieuwe productiefaciliteit in Pasewalk, een stad in het noordoosten van Duitsland, onderstreept dit nog eens. Lopen zoals de natuur het bedoeld heeft voor iedereen mogelijk maken, dat is de historische missie van de Birkenstock-familie. En die leeft nu meer dan ooit.

De dingen die ons maken tot wie we zijn.